Grunty pod liniami bez ochrony. RPO pisze do Ministra Sprawiedliwości

Rzecznik Praw Obywatelskich ponownie alarmuje w sprawie zasiedzenia służebności przesyłu i wprost wskazuje na potrzebę pilnej interwencji ustawodawczej. W piśmie skierowanym do Ministra Sprawiedliwości podkreśla, że obecna praktyka orzecznicza prowadzi do systemowego osłabienia ochrony prawa własności i uderza w tysiące właścicieli nieruchomości w całym kraju.

Problem dotyczy gruntów, na których przed laty posadowiono urządzenia przesyłowe bez decyzji administracyjnych i bez uregulowania stanu prawnego. Sądy, opierając się na utrwalonej wykładni przepisów Kodeksu cywilnego, dopuszczają możliwość zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu, mimo że instytucja ta została wprost wprowadzona do prawa dopiero później. W praktyce oznacza to, że właściciel traci część władztwa nad swoją nieruchomością bez odszkodowania.

Rzecznik wskazuje, że taka wykładnia narusza konstytucyjne standardy ochrony własności, zasadę proporcjonalności oraz zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Jego zdaniem sądy, idąc za linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, w drodze interpretacji stworzyły nowy rodzaj prawa rzeczowego i zastosowały go wstecz do dawnych stanów faktycznych. To prowadzi do sytuacji porównywalnej z częściowym wywłaszczeniem, przy jednoczesnym uprzywilejowaniu przedsiębiorstw przesyłowych.

RPO przypomina, że Trybunał Konstytucyjny w dwóch wyrokach z grudnia 2025 roku w dużej mierze podzielił te zarzuty. W jednym z nich uznał omawianą wykładnię za niezgodną z Konstytucją, w drugim zakwestionował brak możliwości wznowienia postępowań po wyrokach interpretacyjnych Trybunału. Problem w tym, że oba rozstrzygnięcia nie zostały opublikowane, a ich skuteczność prawna jest kwestionowana także ze względu na skład orzekający.

W ocenie Rzecznika nie ma dziś realnych gwarancji, że osoby poszkodowane uzyskają ochronę swoich praw w drodze wznowienia postępowań cywilnych. Sądy mogą odmówić uwzględnienia wyroków Trybunału, co tylko pogłębi niepewność prawną i poczucie niesprawiedliwości. Tymczasem do RPO wciąż napływają kolejne skargi właścicieli nieruchomości.

Dlatego Rzecznik zwraca się do Ministerstwa Sprawiedliwości o zajęcie stanowiska i rozważenie inicjatywy legislacyjnej, która jednoznacznie zakończy spór i przywróci realną ochronę prawa własności. Bez zmian w przepisach obywatele mogą zostać wciągnięci w kolejne, długotrwałe postępowania, których wynik pozostaje całkowicie nieprzewidywalny.